پیشینه ی هنر سفالگری در ایران

هنر سفالگری مهارت و زیبایی ساخت ظروف سفالی (سفالینه ها) و اشیای دیگر از گل پخته است. ساخت سفالینه قدمت هزاران ساله دارد و از دوران پیش از تاریخ تا کنون در نواحی سکونت انسان یافت شده و همراه با نوع زندگی انسان با تحول همراه بوده است.
ساکنین بین النهرین نزدیک به ۱۰۰۰۰ سال پیش به کشاورزی مشغول شدند و ظروف سفالین سرخرنگ بدست آمده از آن دوران نمایانگر ابزار زندگی آنها مهارتها، ذوق و هنری است که در تهیه آنها بکار می بردند.

اهمیت سفالینه ها و هنر سفالگری نزد باستانشناسان
علم باستان‌شناسی به کشف مدارک تاریخی و تعبیر و تفسیر این مدارک می پردازد. سفال که یکی از قدیمی ترین ساخته های دست بشر است در گذر زمان همراه با تحولات تاریخی و اجتمایی از نظر منطقه تولید، جنس، شکل، رنگ، نقش، تکنیک ساخت و موارد مصرف اهمیت دارد. تغییرات سفالهای به جا مانده از دوران های بسیار دور مرتبط با سکونت در فلات ایران، تمایز اقوام را ممکن ساخته است، به طوری که در جوامع شمال «سفال خاکستری»، جوامع غربی «سفال نخودی» و در تمدن ایلام «سفال منقوش» ساخته می شده است. ایجاد نقش روی این ظروف، در ابتدا در سطح بیرونی ظرف و متعاقبأ در سطح داخلی مشاهده شده است. بیشتر این ظروف به شکل کاسه، کوزه های پایه دار، لیوان و ظروفی شبیه به حیوانات است.
سفالگر پیش از تاریخ با خطوط ساده به نقاشی اشکال، جانوران و انسان بر ظروف سفالی می پرداخته است. مطالعات باستانشناسی نشان می دهد هنرمند آن زمان، با خطوط موّاج موازی درون یک دایره و مستطیل، به آب و مثلثی که سطح آن چارخانه بندی شده، به کوه و مربعی که با خطوط افقی و عمودی تقسیم شده و خطوط موّاج در آن کشیده شده، احتمالاً به زمین زراعی اشاره کرده و روی ظروف نقوش جانورانی شامل بز، قوچ، گوزن، گاو، پرندگان را ترسیم نموده است،
نقوش به کار رفته نخست شامل اشکال هندسی و سپس نقش جانوران چون بز، قوچ، اسب، گاو، پلنگ،گراز، آهو، خرگوش, ماهی و پرندگان مانند غاز ، لک لک ، مرغابی بوده در دوره بعد نقوش و خطوط به عواملی در زندگی و اعتقادات اختصاص یافته است.
یکی از مناطق تاریخی مورد کاوش، گنج دره در استان کرمانشاه است که یافته های آن به هزاره ی هشتم پیش از میلاد تعلق دارد. در محلی به نام غار کمربند در مازندران، ظرف سفالی متعلق به دوران نوسنگی شناخته شده که از نوع سفال بسیار نرم که در حرارت پائین پخت می شده است. در غار دیگری در نزدیکی همین غار، به نام غار هوتو سفالی پیدا شده که شباهت زیادی به سفال منطقه چشمه علی در شهر ری دارد.

هنر سفالگری در ایران پیش از اسلام
یافته های باستانشناسی در چهار منطقه مهم سفالگری در ایران کوههای زاگرس (لرستان)، جنوب دریای خزر (گیلان و مازندران) شمال غرب (آذربایجان) و جنوب شرق (سیستان و بلوچستان) به علاوه منطقه ی کویری ایران نشان داده است که در هزاره ی هشتم پیش از میلاد سفالگری در این مناطق جریان داشته است.
سـفالهـای شوش نه تـنهـا شامل خود شوش است بلکه سفالینه هـایی که از تـپه موسیان در ۱۶۰ کیلومتری شوش و از سومر و تـل حلف در عراق و از شمال غربی هـندوستان و بلوچستان، یا از فلات ایران در تـپه گـیان و تـپه حصار و تورنگ تـپه و سیلک، یا در قسمت شرق تا آنائـو که در تـرکستان است جزو این طبقه و سفالهای شوش نامیده می‌شود. سفالهـایی که بـنام شوش اول معـروف است مـتعـلق به ۳۵۰۰ تا در حدود ۲۵۰۰ پـیش از میلاد مسیح است.
باستان شناسان تعـداد زیادی ظروف سفالی و اشیاء دیگـر در منطقه ای از مشرق ایران تا عراق و از قـفـقاز تا دره سند را از زیر خاک بـیـرون آوردند. سفالهـای پـیش از تاریخ که در این مـنطقه وسیع پیدا شده در شیوه و سبک ساخت تـقـریـبا با مخـتصر تـغـیـیر یکـنواخت و در سطح فـنی بطرز اعـجاب انگـیزی پـیـشرفـته است. نخستین نمونه های آن از شوش که اولین سکونت گـاه بود بـدست آمده است.

پیدایش چرخ سفالگری
نمونه های کشف شده در سیلک – کاشان نشان می دهد که تا پیش از اختراع چرخ در هزاره چهارم پیش از میلاد، هنر سفالگری با کنترل حرارت پخت با ظرافت بیشتر دقت بیشتر و در اشکال متنوع تر مهارت بیشتری نسبت به گذشته پیداکرده و تزئینات آنها شامل شکل جانوران و گلها نیز بوده است. اما با اختراع چرخ پیشرفتی در ساخت ظروف به اشکال منظم و شکل قرینه و با ارتقاء کیفیت همراه است. در این دوره ابتدا چرخ کند گردش و سپس چرخ های تند گردش ساخته شدند. سفالینه های چرخ ساخت پیشرفته زیادی در نقاط مختلف ایران پیدا شده که نمایانگر مراودات و ارتباطات اقتصادی و فرهنگی میان اقوام آن روزگار است.

نقش زنان در گسترش هنر سفالگری
از اوایل هزاره اول پیش از میلاد، باستانشناسان نمونه هایی از ظرفهای سفالی ساخته شده در فلات مرکزی ایران را در مناطق کوهستانی زاگرس و نمونه هایی از ظروف تپه گیان و گودین تپه یا ظروف منقوش فارس و خوزستان را در مناطق کوهستانی زاگرس بدست آوردند. این شواهد نشان می دهد از آنجایی که زنان عمده ترین تولید کنندگان سفال بوده اند زمانی که به قبایل متعلق به همسران خود مهاجرت می کردند تکنیک ساخت ظروف سفالی و تزیین محل زندگی خود را به مناطق دیگر منتقل می کردند.

مراکز مهم سفالگرى در ایران امروز
سفالگری در لالجین همدان
لالجین یکی از شهرهای شهرستان بهار در استان همدان به دلیل برخورداری از خاک رسی مناسب به صورت یکی از مراکز عمده ساخت سفال و سرامیک ایران و جهان به شمار می رود و به عنوان مرکز تولید سفال و سرامیک خاور میانه شناخته شده است. سفالینه های لالجین شامل انواع ظروف تزئینی و مصرفی است.
سفالهای این منطقه بدون نقش و با لعاب یکدست به بازار عرضه می‌شود. از نظر خاک و نوع لعاب نسبتاً مرغوبتر از سایر نقاط ایران است. رنگ لعابهایی که در همدان ساخته می‌شود اغلب لاجوردی، آبی، سرمه ای، حنائی، زرد، سبز، فیروزه‌ای و قهوه‌ای است. سفالهای لالجین بیشتر چرخکار است اما کارهای قالبی به روشهای فشاری و دوغابی نیز انجام می شود و گاهی تزئینات به روش کنده، بریده و افزوده روی بدنه های خام انجام می شود.

سفالگری در میبد یزد

سفالگری در میبد با خاک سفید انجام می‌شود. سطوح سفال را با لایه ای از خاک سفید خالص‌تر که ترکیباتش در هر منطقه فرق می کند و به صورت دوغاب درمی آید، می‌پوشانند و سپس با رنگهای متنوع نقاشی می‌کنند و با لعاب شفاف بی رنگ پوشانیده و می پزند. نقوش روی سفالهای میبد اصطلاحاً خورشید خانم نامیده می‌شود و تصویر گلهای تزئینی و ماهی و پرنده نیز بکار می رود . تکنیک ساخت سفالهای میبد چرخکاری و همچنین ریخته گری دوغابی است.

سفالگری در کلپورگان

هنرسفالگری در مناطق باستانی بلوچستان به عصر پارینه سنگی و پیش از تاریخ می‌رسد. در شهر سوخته در ۳۲۰۰ سال پیش از میلاد تولید سفال بسیار چشمگیر بوده است. تولیدات سفالهای کلپورگان شباهت بسیاری به سفالهای به دست آمده از کاوشهای باستان شناسی در هزاره سوم پیش از میلاد دارد. شاید بارزترین وجه تمایز سفال کلپورگان با سایر موارد مشابه طریقه ساخت این سفال است که همچنان براساس الگوهای قدیمی و باستانی ساخته می‌شود. روش ساخت این نوع سفال، موسوم به روش لوله ای (فتیله ای) است. این سفال بدون لعاب و با نقوشی سیاه رنگ تزیین می‌شود. 
سفالگری در کلپورگان کار زنان است و مردان فقط کارهای سنگین مثل آوردن خاک از معادن و آماده کردن گل را انجام می‌دهند. کار ساختن سفال با دست انجام می‌گیرد و ندرتاً از چرخ دستی نیز کمک می گیرند.

سفالگری در شهوار میناب

تولید سفال در شهوار میناب به مرحله پیش از اختراع چرخ پایی تعلق دارد و یادآور شیوه تولید در دنیای باستان است. محصول کارگاه های سفالگری بومی این روستا ظرف های ذخیره آب است که جهله نامیده می‌شود. ساخت «جهله» با روش ساده چرخکاری است. شکل و طرح چرخهای سفالگری در شهوار مربوط به حدود ۳۰۰۰ سال قبل از میلاد است.

سفالگری در مند گناباد

ظروف مند گناباد که اکثراً بصورت قاب و قدح است دارای حاشیه های ساده روی لبه ظرف و نقوش کوچک پرنده و گل و برگ تزئینی در وسط آن است.همچنین در بسیاری از نمونه ها تمام سطح داخلی یا خارجی و یا هر دو را از نقوش پرنده و گل و برگ پر می کنند.

سفالگری در تبریز و زنوز

زنوز دارای یک نوع خاک سفید است. در این منطقه سرویس های زیبای غذاخوری، گلدان، پایه آباژور، شمعدان، سرویس چایخوری، قاب و قدح و مجسمه جانوران ساخته می‌شود. سفال های آن به دو صورت ساده و منقوش عرضه می‌ گردد.

سفالگری در قم

در شهر قم مهره‌های فیروزه‌ ای رنگ تولید می‌شود. این پیشه مهره‌ سازی یکی از بازماندگان حقیقی صنعت سفالسازی ۶۰۰۰ ساله در این منطقه است . ساختن و سوراخ کردن مهره ها توسط کارگران جوان کارگاه انجام می‌شود. این مهره ها پس از خشک شدن در لعاب قلیایی اکسید مس فرو می برند که پس از پخت به رنگ فیروزه ای در می آیند .ساخت این مهره ها منحصرأ در قم انجام می شود.

سفالگری در مازندران

رنگ سفال ها ی اخرایی منطقه مازندران بدلیل وجود ترکیبات آهن در گل این منطقه است. روش تولید با استفاده از چرخهای برقی و پایی انجام می شود. بیشتر ظروف در کلاگر محله جویبار به صورت شبکه‌بری (مشبک) تولید می‌شوند همچنین، تولید مکانیزه سفال سقف (بام پوش) انجام می شود.

سفالگری در گیلان

در بیشتر نقاط گیلان سفالگری سنتی و بیشتر ظروف کاربردی ساخته می‌شود. مهمترین ظرف سفالی منطقه به نام (گمج) که در اندازه های یک مرغی و سه مرغی و همچنین به شکلهای دسته دار، درپوش دار و با لعابی سبز تولید می‌شود.

سفالگری در سمنان

استان سمنان یکی از مراکز سفالگری ایران محسوب می‌شود و سفالگران بسیاری در شهرهای سمنان، شاهرود، گرمسار و دامغان فعالیت می‌کنند. بیشتر آنها در شهرستان سمنان متمرکز هستند. روش کار آنان چرخکاری، قالبی (فشاری و دوغابی) و ساخت سفالهای دست ساز است.

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

صفحه ما در فیس بوک اشتراک گذاری شاتا