گلیم بافی

تاریخچه گلیم بافی:

 

از آثار و نوشته های مورخان جهان گردان پیداست که بافتن جزء اولین هنرها و صنایع قبیله های پراکنده انسانها بوده است . می توان گفت پارچه و گلیم تقریباً ، از یک زمان رواج یافته است .در سال 1949 در سرزمین روسیه یک قطعه قالی به نام پا زیرک به حال انجماد پیدا شد که مربوط به 350 تا 500 سال قبل از میلاد مسیح بوده است و به این ترتیب وجود قالی و گلیم در تمدنهای باستانی فلات ایران ثابت گردید .

فرش یاد شده بیانگر آن است که برای رسیدن به چنین مهارتی در قالی بافی ، لازم است که بافنده از یک سنت حداقل هزار ساله برخوردار باشد . بدین ترتیب تاریخ پیدایش هنر گلیم بافی و قالی بافی در ایران حدوداً بین 1500 تا 2000 سال قبل از میلاد تعیین شد.از آنجایی که گلیم زودتر از قالی بافته شده تارخ گلیم بافی به 3000 هزار سال پیش از میلاد عنوان شده که تاریخ آغاز نساجی است و از وسایل بافتنی که از بهشهر به دست آمده تاریخ آن متعلق 600 سال قبل از میلاد است و نشان میدهد که از موی بز و گوسفند استفاده می شده است.

 

 

 

ابزار گلیم بافی:

الف . دار گلیم

دار گلیم خود بر دو نوع است افقی و عمودی و از آن جایی که در عشایر فقط از دار افقی استفاده می نمایند ، به شرح دار افقی می پردازیم.
یکی از مهمترین وسایل کار گلیم بافی و بافندگان «دار» است که در هر منطقه طبق سنتهای معمول می باشد.
این دار شامل چهار چوبی است که معمولاً در ایلات متداول است و هر گاه تصمیم به بافت بگیرند چهار گوشه را با میخ به زمین ثابت می نمایند وسایل این دار عبارتند از:
1- میخ ها : چهار عدد میخ به طول 50 الی 60 سانتی متر که انتهای آنها استوانه ای و نوک آنها تیز
2- میخ کوب : که از چوب تشکیل شده و برای کوبیدن میخها بکار می رود.
3- سر دار و زیر دار:
چوبهایی هستند که بدنه اصلی دار را تشکیل میدهند که چوبی که در بالای میخها قرار می گیرد سردار و چوبی که در پایین میخها قرار می گیرد زیر دار نامیده می شود.
4- پیز : چوبی است که چله های پایینی و بالایی بر روی آن حلقه می شود.
5- پس پیز : چوبی که بعد از پیز در بین چله ها قرار می گیرد.
6- ملار : سه پایه ای که از چوب تشکیل شده و انتهای آن با طناب بسته شده و با آن دوغ می زنند و برای مهار «پیز» بکار می رود و تاشو به سهولت جا به جا می شود.

ب . نخ چله و چله کشی

نخهای چله معمولاً از جنس پنبه و به رنگ سفید و ضخامتهای مختلف هستند و در بعضی از روستاها ، از پشم برای نخ چله « تار» استفاده می کنند.
مهمترین مرحلة قبل از بافت چله کشی است که بعد از تهیه و بر پاداشتن دار چله کشی صورت می گیرد.
 

نحوة چله کشی:

قبل از اینکه چله کشی شروع شود ، ابتدا دو رسته (چند لا از تار) نخ را به فواصل دلخواه و به موازات زیردار و سردار (حدوداً به فاصله 20 سانتیمتر) با میخ به بدنة دار کوبیده می شود.
در اصطلاح چله کشی این دو رشته را نخ زهوار می نامند . یکی از این زهوارها بعداً برای شروع گلیم بافی و دیگری به منظور قرار دادن چوب میانی (هاف) یا «پیز» مورد استفاده قرار می گیرد پیز برای جدا کردن نخهای رو از نخهای زیر مورد استفاده قرار می گیرد.
برای دقت و سرعت عمل در شمارش نخ تار یا چله ، ابتدا چوبهای سردار و زیردار را علامت گذاری و به واحد ده سانتیمتر تقسیم می نمایند سپس شروع به چله کشی می کنند ، به این ترتیب که نخ اول از روی سردار می گذرد و از پشت و سپس زیر دار به جلو و جای اول بر می گردد ، این کار معمولاً بوسیله دو یا سه نفر انجام می پذیرد.

گلیم بافی

انواع بافت های گلیمی ایران

 

شیریكی پیچ ( شیركی پیچ ):

شیریكی پیچ نامی است كه بافندگان عشایر و روستایی كرمان به آن داده اند.ظاهری شبیه قالی دارد و همانند قالی با گره بافته می شود و بر خلاف دیگر انواع گلیم كه پود باعث تكمیل و نمایاندن نقوش آن می شود، پود تنها باعث اتصال تارها به یكدیگر و در پشت گوشت ( پرز ) گلیم مخفی است و قابل رؤیت نیست.نقوش به وسیلة گره ای كه بر روی تار زده می شود به وجود می آیند.گره زدن در شیریكی پیچ دو نوع است. گره متن، كه با كمك آن نخ رنگی از روی دو تار می گذرد و به پشت برگردانده می شود و از زیر رشتة اصلی رویی عبور و ایجاد گره می كند.دومین گره، گرة آبدوزی است.در این گره، پود رنگی دو بار روی دو تار قرار می گیرد و خط پهن تری ایجاد می كند.پس از اتمام عملیات گره زنی در هر ردیف پود گذاری انجام و بین پود و گره ها درگیری ایجاد می شود.این عمل به وسیلة شانه یا دفتین صورت می گیرد.

نقوش شیریكی پیچ از محدودة هندسی بالاتر می رود و گاه توازن و هماهنگی را از تركیب نقوش غیر متقارن به دست می آورد. نقش بوته جقه در میان نقوش شیریكی پیچ دیده می شود كه دو گل گرد در میان آنها تعبیه شده كه نسبت به یكدیگر متقارن اند.حاشیه ها اغلب زنجیره ای و مركب از یك شكل هندسی مكررند كه بین دو خط موازی قرار می گیرند.این حاشیه ها را حاشیه های چرخی می نامند.گل متن كشمیری است كه سراسر متن را با تكرار خود پر می كند.نقوش دیگری كه در بافت این محصول رواج دارند عبارتند از: قارا، گل شاه عباسی، گل كرمانی و جفت گل. رنگ های انتخابی بافندگان شیریكی پیچ معمولاً رنگ های تیره است.یك نوع حاشیة دیگر، حاشیة وكیلی است كه در گل های گرد وسط دایره های كوچك درون گل معمولاً به رنگ قرمز و زمینة آن به رنگ سبز است.

وَرنی:

ورنی گلیمی فرش نما است كه بدون نقشه و به شكل ذهنی توسط زنان و دختران دشت مغان و عشایر حومة اهر، ارسباران و مشكین شهر ( در استان آذربایجان شرقی ) تولید می شود.تولید ورنی عموماً در نقاط قشلاقی انجام می گیرد و نقوشی كه بر روی آن نقش می بندد نشانگر محیط زیست و انعكاس آن در اذهان زنان و دختران عشایر است.بیشتر نقوش از اشكال حیوانات و وحوش منطقه تأثیر گرفته و نقوش عمدة حیوانات عبارتند از گوزن، آهو، گرگ، سگ گله، بوقلمون، مرغ و خروس، گربه، مار، عقاب، گوسفند، ببر، شتر، روباه، شغال، طاووس و پرندگان محل كه به صورت سادة هندسی بافته می شوند.

رنگ های ورنی، زمینه ای لاكی، سرمه ای، كرم، سفید، پیازی و آبی روشن با نقوش حیوانات در وسط و حاشیه ای حداكثر به عرض 20 سانتی متر در طرفین دارند.

گلیمچه:

نوع دیگری از گلیم های ایرانی است كه در بیجار و روستاهای اطراف سنندج با استفاده از شیوة بافت و مواد اولیة دیگر انواع گلیم تهیه می شود. تفاوت آن با گلیم های معمولی كوچك بودن آن است و نقوش آن نیز متنوع تر از گلیم است چنانچه گلیم های كردستان اكثراً دارای اشكال ساده و نقوش آن بیشتر به صورت خطوط افقی است در حالی كه گلیمچه های كردستان غالباً دارای نقوش متنوع هستند.

در روستاهایی از بخش های ساری نوعی گلیمچه با تار پنبه ای و پود پشمی در ابعاد 70 × 110 سانتی متر بافته می شود در سال های اخیر متقاضیان زیادی دارد ( گلیمچة متكازین ).

زیلو:

در اغلب مناطق روستایی با نخ پنبه ای بافته می شود و بیشتر به عنوان زیرانداز تابستانی مورد استفاده قرار می گیرد.در بیشتر نقاط، زیلو با دستگاه های بافندگی بافته می شود، ولی در مناطق روستایی شهرهای تهران ، ساوه، كاشان و یزد به شیوة بافت گلیم بافته می شود.ظاهری زمخت دارد و از نظر تنوع رنگ و نقش قابل مقایسه با دیگر انواع گلیم نیست. عمده ترین مادة اولیة زیلو بافی را نخ پنبه ای تابیده شده تشكیل می دهد و معمولاً 6 تا 8 نخ یك لا در كنار یكدیگر قرار می گیرند و تابیده می شوند و به مصرف پود می رسند.

پِلاس یا پالاس:

ظاهری شبیه گلیم درشت بافت دارد و در برخی مناطق از جمله یزد تولید می شود.تار و پود آن از پنبه است و در اندازة 250×350 سانتی متر بافته می شود.

مَسنَد:

در روستاهای بخش نمین شهرستان اردبیل نوعی گلیم با ابعاد كوچك (100×150 سانتی متر ) بافته می شود كه مسند نام دارد و سابقة بافت آن در این محل به 50 سال می رسد. مسند دارای طرح های محلی بوده و از ظرافت و زیبایی خاصی برخوردار است.

جُل:

در جل نقوش به صورت سوزن دوزی است كه پس از اتمام بافت زمینه ای ساده بر روی آن دوخته می شود. این نوع بافت ها از یك طرف قابل استفاده اند و پشت و رو دارند.جل برای پوشاندن چهار پایان عرق كرده استفاده می شود.

سجاده:

فقط برای نمازگزاری بافته می شود و نقشی نزدیك به نقش محرابی قالی دارد و به دلیل كوچكی و سبكی حجم آن نمازگزار می تواند آن را با خود حمل كند.


نتیجه جمع دو عدد روبرو را بنویسید: 3 و 6
share اشتراک گذاری شاتا
صفحه ما در فیس بوک اشتراک گذاری شاتا
پنجشنبه بازار صنایع دستی - کرمان کتابخانه قالی و صنایع دستی، معرفی کتاب های صنایع دستی تقویم نمایشگاه های صنایع دستی و فرش سراسر کشور برای دانلود خبرنامه قالی و صنایع دستی کلیک کنید گالری فرش و قالی و صنایع دستی اتاق بازرگانی و صنایع و معادن کرمان آژانس خبری هنر انجمن علمی فرش ایران کرمان روز - روزگار گذرانی در کرمان فرش و منسوجات